Heinrich Tischler

Heinrich Tischler – mistrz dolnośląskiego modernizmu

Heinrich Tischler urodził się 25 maja 1892 roku w Koźlu jako syn kupca Louisa Tischlera i Fanny z domu Juliusburger. Co ciekawe, poprzez matkę był blisko spokrewniony z rodziną Hadda – Fanny i Bertha Hadda były siostrami. W 1897 roku rodzina przeniosła się do Wrocławia, gdzie Heinrich, po zdaniu matury i ukończeniu kursu budownictwa, rozpoczął w 1912 roku studia architektoniczne i malarskie w Miejskiej Szkole Sztuki i Rzemiosła. Edukację przerwał wybuch I wojny światowej; Tischler walczył na frontach, a te traumatyczne doświadczenia wywarły później silny wpływ na jego artystyczną wrażliwość.

Po wojnie kontynuował naukę pod okiem takich mistrzów jak Hans Poelzig czy Fryderyk Pautsch. Jako stypendysta Fundacji Fränckla szybko zaczął zdobywać wyróżnienia w konkursach, co zapowiadało błyskotliwą karierę. Po studiach rozwinął wszechstronną działalność jako grafik, architekt i malarz. W 1925 roku wraz z Isidorem Ascheimem założył szkołę malarstwa i grafiki. Projektował również wnętrza dla prestiżowych domów handlowych, m.in. dla Rudolfa Petersdorffa (dzisiejszy „Kameleon” we Wrocławiu) oraz domu Gurassa w Opolu.

Lata 20. XX wieku były okresem jego największych sukcesów. W 1929 roku zaprojektował wyposażenie domów autorstwa Moritza Haddy na słynną wystawę Werkbundu, a rok później dołączył do Niemieckiego Związku Twórczego (Deutscher Werkbund). W swojej twórczości malarskiej Tischler łączył ekspresjonizm z realizmem, uwieczniając życie codzienne wrocławskich ulic, portrety i pejzaże. Jego ostatnia indywidualna wystawa odbyła się w 1931 roku – nadejście nazizmu brutalnie przerwało ten pasmo sukcesów.

Po 1933 roku, ze względu na żydowskie pochodzenie, Tischler został wykluczony z oficjalnego życia artystycznego. Pracował jako nauczyciel rysunku i projektował wyłącznie dla gminy żydowskiej. Choć prawdopodobnie planował emigrację do Palestyny, nie zdążył opuścić kraju. W listopadzie 1938 roku, po tragicznej Nocy Kryształowej, został aresztowany i osadzony w obozie koncentracyjnym w Buchenwaldzie. Brutalne przesłuchania i nieludzkie warunki zrujnowały jego zdrowie.

Mimo interwencji rodziny i przyjaciół, pomoc nadeszła za późno. Choć zwolniono go z obozu, Heinrich Tischler zmarł 16 grudnia 1938 roku we wrocławskim szpitalu żydowskim w wyniku odniesionych obrażeń. Miał zaledwie 46 lat. Został pochowany na Nowym Cmentarzu Żydowskim przy ul. Lotniczej we Wrocławiu. Jego żonie, Else Hadda, oraz dwóm synom udało się uciec do Londynu, zabierając ze sobą znaczną część jego prac.

Dzięki determinacji żony, spuścizna artystyczna Tischlera przetrwała. W latach 70. kolekcja trafiła do Hansa Petera Reissego, a następnie została odkupiona przez Muzeum Śląskie w Görlitz. Dziś dzieła Tischlera można podziwiać również w Muzeum Miejskim we Wrocławiu, które w 2016 roku przypomniało jego sylwetkę podczas głośnej wystawy „Sztuka prześladowana”, przywracając mu należne miejsce w historii sztuki europejskiej.

Opracowała Barbara Sypko

Akt urodzenia Heinricha Tischlera,

Archiwum Państwowe w Opolu, Urząd Stanu Cywilnego w Koźlu, sygn. 45/904/19