Hertha Dorothea Elisabeth Sponer

Hertha Dorothea Elisabeth Sponer – nysanka, fizyk, wykładowca akademicki na uniwersytetach w Niemczech i Stanach Zjednoczonych, jako jedna z nielicznych kobiet swojej epoki, której udało się zrobić karierę naukową.

Urodziła się 1 września 1895 r. Była córką Roberta Franza Sponera i Elsbeth Heleny Otylie z domu Heerde. Rodzina należała do jednej z bogatszych w mieście. Dziadek Herhty przez wiele lat był właścicielem lokalnego browaru, a ojciec – sklepu papierniczego. Hertha była najstarszą z pośród pięciorga dzieci państwa Sponerów. W rodzinnym mieście ukończyła szkołę podstawową. Następnie kształciła się w seminarium pedagogicznym w Hanowerze i Heidelbergu, gdzie w wieku 18 lat uzyskała dyplom. W latach 1914–1916 pracowała w charakterze przedszkolanki, a później jako nauczycielka w szkole podstawowej. Równocześnie przygotowywała się do matury, którą zdała w 1917 r.  systemem eksternistycznym.

Hertha Sponer – kobieta o wysokich aspiracjach, jednocześnie uzdolniona, nie zamierzała zakończyć edukacji na średnim poziomie, dlatego zapisała się na studia przyrodnicze w zakresie matematyki, fizyki i chemii na jednym z najstarszych europejskich ośrodków akademickich – Uniwersytecie Eberharda Karola w Tybindze. Należy zaznaczyć, że uczelnia ta jako jedna z nielicznych przyjmowała na studia również kobiety. Po roku przeniosła się na Uniwersytet Georga Augusta w Getyndze. Tam poznała wielu ambitnych studentów i młodych pracowników naukowych z dziedziny fizyki i matematyki, z którymi rozpoczęła współpracę. W 1920 r. uzyskała doktorat na podstawie dysertacji pt. „Über ultrarote Absorption zweiatomiger Gase”. Jej praca została wysoko oceniona, a autorkę uznano za dobrze rokującego pracownika naukowego w zakresie badań przyrodniczych. Od 1934 r. pracowała na stanowisku profesora nadzwyczajnego na Uniwersytecie w Getyndze. Później przeniosła się do Berlina, gdzie otrzymała posadę w cesarskim instytucie badań chemicznych. Tam rozpoczęła współpracę z wybitnymi uczonymi: Arnoldem Euckenem, Edwardem Tellerem. Jej mentorem  i mecenasem został James Franck. Wówczas zaprzyjaźniła się z rodziną Franck, dzięki której weszła do kręgu światowej sławy uczonych, skupionych wokół Alberta Ensteina. Wyjątkowym był rok 1925. Hertha jako jedna z pierwszych kobiet, wraz z Lisą Meitner i Hedwig Kohn, uzyskała habilitację w Niemczech, tym samym prawo do nauczania nauk ścisłych na niemieckim uniwersytecie.

Objęcie władzy w Niemczech przez nazistów, spowodowało konieczność opuszczenia kraju przez naukowców pochodzenia żydowskiego. Hertha Sponer mogła pozostać w Niemczech jako obywatelka aryjskiego pochodzenia. Zdecydowała się jednak podzielić los kolegów i opuścić ojczysty kraj, płacąc za to wysoką cenę. Utraciła dorobek, tytuły naukowe i zdobytą pozycję. W 1934 r. wyemigrowała do Norwegii i tam objęła stanowisko profesora w na Uniwersytecie w Oslo. Owoce badań naukowych opublikowała w dwutomowym dziele naukowym, z zakresu fizyki doświadczalnej, pt. „Molekülspektren und ihre Anwendungen auf chemische Probleme”. Band I, Berlin 1935. Band II, Berlin 1936,  które przyniosło jej rozgłos w kraju i za granicą. W pracy tej uczona przedstawiła problem widm molekularnych i ich zastosowanie w naukach chemicznych.

W styczniu 1936 r. wyjechała do Stanów Zjednoczonych. Tam dzięki koneksjom przyjaciela J. Francka, który wraz z rodziną osiadł za oceanem, jako pierwsza kobieta na kontynencie amerykańskim objęła etat i obowiązki profesora. Od 1936 r. pracowała na Duke University, gdzie szybko zyskała uznanie w środowisku naukowym. Na uczelni utworzyła laboratorium spektroskopii na Wydziale Fizyki. Była promotorką 12 prac magisterskich, a pod jej kierunkiem 23 pracowników naukowych otrzymało tytuł doktora. Stany Zjednoczone stały się dla niej drugą ojczyzną.

Oprócz pracy dydaktycznej i badań naukowych, uczestniczyła w życiu towarzyskim. W 1946 roku Hertha Sponer poślubiła swojego dawnego mentora, korespondenta naukowego i przyjaciela – Jamesa Francka, który owdowiał w 1941 roku. Oboje byli aktywni zawodowo, Herta pracowała w Durham, Franck był profesorem na Uniwersytecie Chicagowskim, dlatego małżonkowie widywali się tylko podczas wspólnych podróży. Franck zmarł nagle podczas krótkiego pobytu w Getyndze w 1964 r., w wieku 81 lat. Rok po jego śmierci Hertha Sponer osiągnęła status profesora emerytowanego w wieku 70 lat, opuściła Durham w 1966 roku i zamieszkała w Celle, niedaleko Hanoweru u rodziny swojego siostrzeńca. Zmarła w szpitalu w pobliskim Ilten w 1968 r.

Uczona już na początku swojej kariery akademickiej ściśle współpracowała z Wydziałem Chemii Uniwersytetu w Getyndze. Później publikowała w czasopiśmie „Journal of Chemical Physics”, założonym w 1932 roku, a w latach 1940–1943 i 1947–1950 była jego redaktorką pomocniczą. Przez wiele lat była aktywnym członkiem różnych licznych organizacji społeczno-naukowych na kontynencie europejskim i amerykańskim. Między innymi należała do nowojorskiej akademii nauk, udzielała się w filantropijnej fundacji J. Rockefellera i fundacji kulturalnej R. Guggenheima.

Hertha Sponer wniosła ważny wkład w badania nad fizyką molekularną i spektroskopią. Jej imieniem nazwano liczne ulice, place i szkoły w Europie i Ameryce. W Niemczech funkcjonują dwie fundacje nazwane jej imieniem: niemieckie towarzystwo fizyczne (DPG) oraz Hertha Sponer – College przy Uniwersytecie Georga Augusta w Getyndze, które wspierają finansowo badania i kariery kobiet w zakresie nauk fizycznych, medycznych i przyrodniczych.

Opracowała Barbara Sypko

Akta urodzenia Herthy Dorothei Elisabeth Sponer

Archiwum Państwowe w Opolu, Urząd Stanu Cywilnego w Nysie, sygn. A/1895