Jan Kazimierz Fethke

Wśród wybitnych opolan znajduje się Jan Kazimierz (Johannes Kasimir) Fethke – scenarzysta, reżyser, który odegrał znaczącą rolę w polskim kinie lat 50. i 60. XX w. Był również powieściopisarzem i esperantystą. Miał to szczęście, że niemal przez całe życie mógł realizować swoje pasje. Pochodził z rodziny polsko – niemieckiej.  

Urodził się 26 lutego 1903 r. Jego ojcem był lekarz i radca sanitarny w Opolu, Józef Hieronim Fethke (Josef Hieronymus), urodzony w miejscowości Wielkie Chełmy (Gross Chelm), powiat Chojnice (Kreis Konitz), a matką polska szlachcianka, Zofia Dorota z domu Sychowska (Sophia Dorothea von Sychowska) pochodząca ze Skrzeszewa (Krissau) w powiecie kartuskim (Kreis Karthaus).  Rodzina mieszkała w Opolu, na początku XX w. przy Breslauerplatz 10 (obecnie pl. Piłsudskiego), a później  Ring 11 (obecnie Rynek). Jan miał troje rodzeństwa: dwóch braci i siostrę. Uczęszczał do Państwowego Gimnazjum Męskiego w Opolu.

Po śmierci ojca, rodzina na początku lat 20. przeprowadziła się do Bydgoszczy. Po zdaniu matury, Jan przez dwa lata studiował na Politechnice Gdańskiej. Wtedy zainteresował się filmem i językiem esperanto, które niebawem stały się jego pasjami. Dlatego z Gdańska przeprowadził się do Berlina – ówczesnej stolicy europejskiej kinematografii i tam rozpoczął karierę zawodową. Pracował tam jako autor stenopisów i scenarzysta.

Po dojściu Hitlera do władzy wyemigrował do Polski. W 1935 r. zamieszkał w Warszawie, gdzie pracował jako redaktor scenariuszy i autor książek dla polskich firm produkcyjnych. W międzywojennej Polsce wyreżyserował kilka filmów i napisał kilkanaście scenariuszy. Po wybuchu II wojny światowej pozostał w Warszawie. W 1939 roku Fethke – jako pochodzący z rodziny polsko-niemieckiej – został internowany w Berezie Kartuskiej. Następnie na podstawie donosów aresztowało go Gestapo, za „słuchanie wrogich stacji radiowych”, za co został skazany na 4 lata ciężkich robót w Waldheim. Po zakończeniu wojny i odbyciu kary wyjechał do czeskiej Pragi. Tam również został aresztowany przez Czechów. Wyszedł na wolność z inicjatywy polskiej ambasady. Po wyjeździe do Polski, dostał się do więzienia wskutek donosów. Jednak dzięki świadkom – Polakom i Żydom, którzy zeznali na rozprawie, że Jan Fethke udzielał im pomocy podczas niemieckiej okupacji, został zwolniony.  

Po zakończeniu wojny zamieszkał w Łodzi i przyjął polskie obywatelstwo. Tam w 1951 r. zawarł związek małżeński z Wandą.  Podjął pracę jako scenarzysta i reżyser. W tym czasie często przebywał w Berlinie, współpracując z wybitnymi filmowcami. Na początku lat 60. osiadł w Berlinie Zachodnim, później dołączyła do niego żona. W Berlinie, Fethke pracował jako lektor języka esperanto. Wcześniej, podczas 44. Światowego Kongresu Esperanto w Warszawie w 1959 r. nakręcił film „Verda stelo super Varsovio” (Zielona gwiazda nad Warszawą). Był również autorem licznych publikacji w tym języku (w tym słowników i powieści). Pisał pod pseudonimem Jean Forge Współpracował z licznymi czasopismami esperanckimi. Napisał scenariusze do filmów nakręconych w przedwojennej Polsce: „Trędowata”, „Bolek i Lolek”, „Papa się żeni”, „Paweł i Gaweł” czy „Przez łzy szczęścia”, „Czarne diamenty”, a po wojnie – „Ulica Graniczna” i „Skarb kapitana Martensa”. W okresie powojennym wyreżyserował między innymi filmy: „Zapomniana melodia”, „Bogurodzica”, „Złota maska”, „Przez łzy szczęścia”, „Załoga”, „Sprawa do załatwienia” oraz „Irena do domu”. Te wielokrotnie emitowane w polskiej telewizji filmy są rzadko kojarzone z jego nazwiskiem, jak również mało znany jest fakt, że ich scenarzysta i  reżyser pochodził z Opola. Jan Fethke zmarł 16 grudnia 1980 r. w Berlinie.

Opracowała Barbara Sypko

Akt urodzenia Johannesa Kasimira Fethke

Archiwum Państwowe w Opolu, USC w Opolu, A/1903