Milenium kontra Tysiąclecie

Dwie wielkie rocznice przypadające w 1966 roku – tysiąclecie powstania państwa polskiego oraz tysiąclecie przyjęcia chrztu przez księcia Mieszka I – mogły stać się okazją do wielkiego święta jednoczącego naród. Ówczesna rzeczywistość polityczna sprawiła jednak, że obchody te przebiegały pod znakiem głębokiego konfliktu między Kościołem rzymskokatolickim a władzami PRL. Milenijna inicjatywa Episkopatu, kierowanego przez prymasa Stefana Wyszyńskiego, opierała się na wieloetapowym programie duchowym, którego fundamentem były Jasnogórskie Śluby Narodu z 1956 roku oraz dziewięcioletnia Wielka Nowenna. Był to pierwszy w historii Polski tak zakrojony program duszpasterski, zmierzający do moralno-religijnej odnowy społeczeństwa i przeciwdziałania postępującej laicyzacji. Jednym z najbardziej widowiskowych elementów tych przygotowań była peregrynacja kopii obrazu Matki Boskiej Częstochowskiej. W diecezji opolskiej pielgrzymka ta trwała od listopada 1964 do kwietnia 1966 roku, stając się manifestacją wiary, którą władze starały się za wszelką cenę ograniczyć, uciekając się nawet do „aresztowania” obrazu, przez co w procesjach uczestniczyły często same puste ramy.

W odpowiedzi na kościelne plany, władze komunistyczne proklamowały własne obchody Tysiąclecia Państwa Polskiego. Ich celem było nadanie jubileuszowi charakteru świeckiego i propagandowe wykazanie wyższości socjalistycznego państwa nad tradycją religijną. W ramach akcji państwowych przeprowadzono szeroko zakrojone czyny społeczne, z których najtrwalszym śladem stała się budowa tysiąca szkół na nowe tysiąclecie. Konflikt zaognił się pod koniec 1965 roku, kiedy polscy biskupi wystosowali słynne orędzie do biskupów niemieckich ze słowami „wybaczamy i prosimy o wybaczenie”. Partia wykorzystała ten gest do rozpętania brutalnej kampanii nienawiści, oskarżając Kościół o zdradę narodową i lansując hasło „nie przebaczamy”.

Rok 1966 był czasem bezpośredniego starcia obu programów. Główne uroczystości religijne w Gnieźnie i na Jasnej Górze spotykały się z natychmiastową odpowiedzią w postaci konkurencyjnych manifestacji państwowych i defilad wojskowych. Na Śląsku Opolskim centralne obchody milenijne odbyły się w połowie sierpnia 1966 roku, gromadząc tłumy wiernych w Opolu i Kamieniu Śląskim pod przewodnictwem abp. Karola Wojtyły i kard. Stefana Wyszyńskiego. Dokumenty zachowane w zasobach Archiwum Państwowego w Opolu rzucają unikalne światło na kulisy działań aparatu represji w tym regionie. Resort bezpieczeństwa wdrożył kompleksowy system inwigilacji. Na trasach dojazdowych do miejsc kultu Milicja Obywatelska masowo zatrzymywała pojazdy – tylko w województwie opolskim skontrolowano blisko pół tysiąca aut, z czego co czwarte zawrócono pod pretekstem usterek technicznych.

Szczególnie interesującym i specyficznym dla regionu działaniem była akcja wysyłania oficerów politycznych Wojska Polskiego na rozmowy z proboszczami. W województwie opolskim przeprowadzono ponad 240 takich „wizyt sondażowych”. Oficerowie badali pochodzenie księży, ich przeszłość wojenną oraz stosunek do orędzia i władzy ludowej. Raporty z tych rozmów ukazują środowisko duchowieństwa opolskiego jako grupę silnie zróżnicowaną narodowościowo i politycznie, ale w większości lojalną wobec Episkopatu. Pomimo administracyjnych szykan, nękania studentów obowiązkowymi zajęciami w dni świąt kościelnych czy angażowania agentury w zakładach pracy, władzom nie udało się powstrzymać religijnego entuzjazmu. Konfrontacja roku 1966, choć głęboko dzieląca naród na płaszczyźnie politycznej, ostatecznie potwierdziła ogromny autorytet Kościoła i stała się jednym z kluczowych momentów w powojennej historii Polski, co do dziś znajduje potwierdzenie w bogatym materiale archiwalnym.

Tekst na podstawie artykułu J. Sowińska, Obchody milenijne w świetle akt Komitetu Wojewódzkiego
Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej w Opolu, [w:] Otwarty skarbiec pamięci, cz. 2, Opole 2013, s. 117-150