Theodor Kaluza

Theodor Kaluza – geniusz w dziedzinie matematyki i fizyki, jedyny Opolanin umieszczony na liście 60 najwybitniejszych uczonych wszech czasów. Urodził się 9 listopada 1885 r. jako Theodor Franz Eduard Kaluza. Jego ojcem był dr Max Kaluza, wybitny filolog, od 1884 r. nauczyciel w Królewskim Gimnazjum w Opolu. Matką przyszłego uczonego była Amalie z domu Zaruba. Rodzina mieszkała przy Ludwigstraße (Wilhelmsthal), obecnie ulicy Strzelców Bytomskich na Wyspie Pasieka. Niedługo po narodzinach syna małżeństwo przeprowadziło się na stałe do Królewca, gdzie Max Kaluza objął stanowisko wykładowcy uniwersyteckiego.

Po uzyskaniu świadectwa dojrzałości Theodor rozpoczął studia matematyczne na Uniwersytecie Albrechta w Królewcu – jednym z najważniejszych ośrodków akademickich dawnej I Rzeczypospolitej, obok Akademii Krakowskiej. Theodor Kaluza był niezwykle uzdolniony. Już na początku studiów przygotował rozprawę poświęconą transformacji Tschirnhausa równań algebraicznych z jedną niewiadomą. W wieku zaledwie 22 lat uzyskał stopień doktora matematyki i rozpoczął karierę naukową.

Po ukończeniu studiów odbył roczny staż na Uniwersytecie w Getyndze, a po powrocie do Królewca uzyskał habilitację na podstawie pracy dotyczącej teorii względności. Sukcesy naukowe nie szły jednak w parze ze stabilnością finansową. Młody Kaluza nie otrzymał etatu na macierzystej uczelni i był wynagradzany jedynie za prowadzone wykłady. W tym czasie założył rodzinę, co zmusiło go do poszukiwania dodatkowego źródła dochodu.

W 1914 r. objął posadę urzędnika w królewieckim kuratorium oświaty. Rok później został powołany do służby wojskowej i przez trzy lata walczył na frontach I wojny światowej. Za odwagę został odznaczony Krzyżem Żelaznym II klasy.

W trakcie służby wojskowej dopracował ideę pięciowymiarowej przestrzeni, łączącej teorię grawitacji Alberta Einsteina z elektromagnetyzmem Maxwella. W 1919 r. Kaluza przesłał swoją pracę Albertowi Einsteinowi, który początkowo uznał ją za potencjalnie przełomową. Choć później wyraził wątpliwości, w 1921 roku opublikował badania Kaluzy w „Rocznikach Naukowych Pruskiej Akademii Nauk”, akceptując możliwość istnienia jedności oddziaływań grawitacyjnych i elektromagnetycznych w pięciowymiarowej przestrzeni.

Teoria ta została początkowo odrzucona przez środowisko naukowe z powodu trudności w jej empirycznym udowodnieniu, jednak z czasem uznano ją za jedną z najbardziej inspirujących idei XX wieku.

Myśląc o zapewnieniu godziwego bytu rodzinie, Theodor Kaluza objął stanowisko profesora matematyki na Uniwersytecie w Kilonii, a w 1935 roku został profesorem matematyki na Uniwersytecie w Getyndze. Nie należał do NSDAP, a swoje powołanie na to stanowisko zawdzięczał staraniom dyrektora tamtejszego Instytutu Matematyki.

Był człowiekiem o niezwykle szerokich zainteresowaniach. Choć pasjonowała go abstrakcja matematyczna, interesował się również literaturą, filozofią oraz językami obcymi – znał ich aż 16, w tym język polski, węgierski, litewski i hebrajski. W 1909 roku ożenił się z Anną Heleną Bayer, z którą doczekał się dwojga dzieci. Miał żywe poczucie humoru, kochał przyrodę i cieszył się sympatią zarówno studentów, jak i współpracowników.

Zmarł 19 stycznia 1954 roku w Getyndze. Choć Theodor Kaluza spędził w Opolu jedynie trzy pierwsze lata swojego życia, mieszkańcy miasta do dziś o nim pamiętają. W 2005 roku na budynku, w którym się urodził, umieszczono tablicę pamiątkową, a rok później Uniwersytet Opolski nadał jego imię Obserwatorium Astronomicznemu.